Equality and Human Rights Commission

Mae oedran yn wahanol i nodweddion gwarchodedig eraill. Gallech wneud penderfyniad ar sail oedran rhywun pe baech yn gallu dangos bod cyfiawnhad gwrthrychol iddo, hyd yn oed pe bai hyn fel arall yn wahaniaethu uniongyrchol.

Ond mae’n anghyffredin iawn gallu cyfiawnhau gwahaniaethu uniongyrchol ar sail oed o’r math hwn yn wrthrychol.

Byddwch yn ofalus i beidio â defnyddio stereoteipiau am oed rhywun i ffurfio barn am eu ffitrwydd neu eu gallu i wneud swydd.

 Er enghraifft:

• Mae cyflogwr yn gwrthod ymgeisydd am swydd rheoli oherwydd ei fod yn 25 oed ac yn llawer iau na’r bobl y byddai’n eu rheoli.
• Mae cyflogwr am wneud i bobl dros 50 oed yn unig gymryd prawf dawn, oherwydd mae’r cyflogwr yn credu nad oes gan bobl dros 50 oed y gallu meddyliol i ddysgu sut i wneud swydd.

Mae’r ddwy yma yn enghreifftiau o wahaniaethu ar sail oed y byddai cyflogwr yn ei chael yn anodd iawn i’w cyfiawnhau yn wrthrychol.
 

Os gallwch ddangos bod nodwedd warchodedig arbennig yn ganolog i swydd arbennig, gallwch fynnu mai dim ond rhywun gyda’r nodwedd warchodedig arbennig honno sy’n addas ar gyfer y swydd. Byddai hyn yn ‘ofyniad galwedigaethol’.

Er enghraifft:

Efallai bod noddfa i ferched yn dymuno dweud y dylai allu cyflogi merched yn unig fel cynghorwyr. Ei hunig gleientiaid yw merched sy’n profi trais domestig, trais sy’n cael ei gyflawni gan ddynion. Byddai hyn mae’n debyg yn ofyniad galwedigaethol gwirioneddol.

 

Gallwch roi ystyriaeth i nodwedd warchodedig lle na fyddai gwneud hyn yn golygu eich bod wedi torri deddf arall.

Er enghraifft:

Rhaid i ysgol yrru wrthod rhywun 19 oed sy’n ymgeisio am swydd fel hyfforddwr gyrru oherwydd byddai cynnig y swydd iddo – hyd yn oed os mai ef yw’r ymgeisydd gorau fel arall – yn golygu torri’r gyfraith oherwydd rhaid i hyfforddwr gyrru fod yn o leiaf 21 oed.
 

Gallwch gymryd nodwedd warchodedig rhywun i ystyriaeth os oes angen diogelu diogelwch cenedlaethol, a bod y gwahaniaethu yn gymesur.

Ceir eithriadau hefyd sy’n berthnasol i rai cyflogwyr yn unig:

• Os ydych yn sefydliad sy’n ymwneud â chrefydd neu gred, gallwch ddweud fod swydd yn ei gwneud yn ofynnol i’r sawl sy’n gwneud y swydd fod o grefydd neu gred arbennig os, ar ôl ystyried natur neu gynnwys y swydd, yw hyn yn ofyniad galwedigaethol ac y gellir ei gyfiawnhau’n wrthrychol. 

 Er enghraifft:

Byddai sefydliad Dyneiddiol sy’n hyrwyddo athroniaeth ac egwyddorion Dyneiddiol mae’n debyg yn gallu ymgeisio am ofyniad galwedigaethol i’w brif weithredwr fod yn Ddyneiddiwr.

• Os yw’r swydd i ddibenion crefydd gyfundrefnol, efallai y byddech yn gallu dweud bod y swydd neu rôl angen yn ei gwneud yn ofynnol i berson  fod â neu beidio bod â nodwedd warchodedig arbennig neu i ymddwyn neu beidio ag ymddwyn mewn modd arbennig.

Os:

• yw swydd neu rôl yn bodoli i bwrpas crefydd gyfundrefnol, fel bod yn Weinidog neu hyrwyddo neu gynrychioli’r grefydd fel arall, ac
• oherwydd natur neu gyd-destun y gwaith, mae’n rhaid osgoi gwrthdaro gydag argyhoeddiadau crefyddol nifer sylweddol o ddilynwyr y grefydd neu gydymffurfio ag athrawiaethau’r grefydd drwy gymhwyso gofyniad i’r swydd neu rôl

 efallai y byddech yn gallu gwrthod cyflogi rhywun oherwydd

• eu bod yn wryw neu’n fenyw
• eu bod yn berson trawsrywiol
• eu bod yn briod neu mewn partneriaeth sifil, gan gynnwys rhoi ystyriaeth i bwy y maent wedi eu priodi neu bwy y maent mewn partneriaeth sifil â nhw (fel rhywun sy’n priodi rhywun sydd wedi ysgaru y mae ei gyn ŵr neu wraig yn dal yn fyw)
• eu bod yn arddangos cyfeiriadedd rhywiol arbennig, er enghraifft, dyn hoyw neu lesbiad neu berson deurywiol sydd mewn perthynas â phartner o’r un rhyw.

Dylid defnyddio’r eithriad hwn ar gyfer nifer cyfyngedig o swyddi’n unig, e.e. gweinidogion yr efengyl, a nifer fach o swyddi y tu allan i’r glerigiaeth, e.e. y rhai hynny sy’n bodoli i hyrwyddo neu gynrychioli’r grefydd. Rhaid i’r gofyniad fod yn ffordd gymesur o fodloni’r amcanion a nodwyd uchod.

• Os ydych yn ddarparwr gwasanaeth cyflogaeth efallai y gallech ddweud fod yn rhaid i berson fod â nodwedd warchodedig arbennig i wneud hyfforddiant galwedigaethol, os yw’r hyfforddiant yn arwain at waith y mae’r nodwedd honno yn ofyniad galwedigaethol ar ei gyfer.
• Os ydych yn sefydliad addysgol fel ysgol neu goleg, efallai y gallech ddweud bod yn rhaid i rywun fod o grefydd neu gred arbennig, neu fod yn rhaid iddi fod yn fenyw.
• Os ydych yn recriwtio i’r gwasanaethau sifil, diplomyddol, y  lluoedd arfog neu’r gwasanaethau diogelwch a chudd-wybodaeth a rhai cyrff cyhoeddus eraill, gallwch nodi pa genedl y mae’n rhaid i berson fod.
• Os ydych yn recriwtio i wasanaeth yn y lluoedd arfog, efallai y byddwch yn gallu eithrio merched a phobl drawsrywiol os yw hyn yn ffordd gymesur o sicrhau effeithlonrwydd y lluoedd arfog i ymladd. Yn ychwanegol, nid yw oed nac anabledd mewn gwirionedd yn nodweddion gwarchodedig mewn perthynas â gwasanaeth yn y lluoedd arfog. Gall anabledd hefyd fod yn rheswm dros wrthod rhoi profiad gwaith i rywun yn y lluoedd arfog.

Ceir mwy o fanylion am yr eithriadau hyn yn y Rhestr Termau.

Awgrymiadau ynglŷn ag arfer da: defnyddio eithriadau

Os bydd rhywun yn anghytuno â chi ac yn cyflwyno hawl Tribiwnlys Cyflogaeth, efallai y bydd angen i chi ddangos pam yr oeddech yn meddwl bod eithriad yn berthnasol. Pan ydych yn gwneud y penderfyniad:

• Edrychwch ar yr eithriadau i weld a allent fod yn berthnasol i’ch sefyllfa neu’ch sefydliad chi
• Os penderfynwch fod eithriad yn berthnasol, cadwch nodyn o pam yr ydych wedi penderfynu hyn.
• Dywedwch wrth bobl pa eithriad yr ydych yn ei ddefnyddio, er enghraifft, drwy’r hysbyseb am swydd os ydych yn defnyddio un i ddweud wrth bobl am y recriwtio.