Equality and Human Rights Commission

Rydym yn y broses o ddiweddaru’n pecyn cymorth i gyflogwyr ar reoli beichiogrwydd a rhieni newydd. Yn y cyfamser, cewch wybodaeth ar hawliau ac ymrwymiadau mamogaeth a thadolaeth ar wefan Direct Gov.

Ar wefan Acas cewch wybodaeth, yn cynnwys cwestiynau cyflogwyr am:

• hawliau mamogaeth
• caniatâd tadogaeth a chyflog
• caniatâd absenoldeb mabwysiad a chyflog
• gweithio hyblyg
• caniatâd absenoldeb i rieni sy’n gweithio 
   

Cynhyrchodd y Comisiwn Cyfle Cyfartal cynt  nifer o adnoddau i gynorthwyo cyflogwyr i reoli menywod beichiog a rhieni, gan gynnwys ymdrin ag absenoldeb mamolaeth a rhieni, rheoli salwch, amser o’r gwaith am resymau sy’n ymwneud â beichiogrwydd a darparu ar gyfer partneriaethau o’r un rhyw a gweithwyr cyflogedig anabl.

Hawliau gweithio hyblyg i rieni

Mae gan rieni plant o dan chwech oed neu o dan 18 oed yn achos plant anabl, yr hawl i wneud cais i weithio’n hyblyg. Nid yw’r weithdrefn newydd yn hawl awtomatig i weithio’n hyblyg ond mae gan gyflogwyr ddyletswydd statudol i drin ceisiadau’n ddifrifol.

I fod yn gymwys, rhaid i weithwyr cyflogedig fod wedi cwblhau 26 wythnos o wasanaeth parhaus i’w cyflogwr.

Gall gweithwyr cyflogedig ofyn am newid eu horiau gwaith, newid yr amserau y mae’n rhaid iddyn nhw weithio’r oriau hynny neu weithio gartref. Mae dewisiadau’n cynnwys rhannu swydd a gweithio yn ystod y tymor.

Mae mamau wedi hawlio’n llwyddiannus bod gwrthod caniatáu hyblygrwydd yn gwahaniaethu’n anuniongyrchol yn eu herbyn.  Mae hyn ar y sail bod y gofyniad i weithio’n llawn amser, er enghraifft, yn debygol o effeithio ar eu swyddogaeth fel prif ofalwr pobl ddibynnol. Gall dynion hawlio gwahaniaethu anghyfreithlon os yw eu cais i weithio’n hyblyg yn cael ei drin yn llai ffafriol na chais tebyg gan gydweithwraig, ac i’r gwrthwyneb.

Mae yna weithdrefn ffurfiol i gyflogwyr a’u gweithwyr cyflogedig ei dilyn. Gall gweithwyr cyflogedig sy’n gymwys i ofyn am weithio’n hyblyg gyflwyno’u cais i dribiwnlys cyflogaeth os ydyn nhw’n credu nad yw eu cyflogwr wedi dilyn y weithdrefn gywir.

Beth ddylai cyflogwyr ei wneud

• Dylid trin pob cais yn wrthrychol ac yn sensitif. Ni fydd llawer yn gwneud cais heb ystyried yn fanwl beth yw’r effaith arnyn nhw a’u swyddi.
• Byddwch yn gyson: dylai cyflogwyr drin pob cais- gan ddynion a menywod - yr un fath.
• Rhowch ateb prydlon: mae’r gyfraith yn gosod terfynau amser ar gyfer ateb unrhyw geisiadau o dan yr hawliau newydd.
• Esboniwch eich rhesymau’n glir: os ydych chi’n gwrthod cais, bydd yn rhaid i chi esbonio pam yn ysgrifenedig, gan roi rhesymau busnes clir.
• Datblygwch bolisi gweithio hyblyg: bydd hyn yn eich cynorthwyo i fod yn gyson ac yn eich cynorthwyo i egluro’r disgwyliadau gan y naill ochr a’r llall
• Byddwch yn agored i weithio’n hyblyg ym mhob swydd, gan gynnwys y rheiny ar lefel rheoli. Prin yw’r swyddi sydd na ellir eu haddasu i weithio hyblyg, sy’n aml o fudd i’r cyflogwr yn ogystal â’r gweithiwr cyflogedig.
• Dylech gynnwys yr holl staff, nid dim ond rhieni plant ifanc: gall rhieni plant dros chwech oed, pobl sy’n gofalu am berthynas oedrannus neu rai sydd â diddordebau eraill y tu allan i’r gwaith elwa o gael gweithio’n hyblyg.
•  Rhowch gyhoeddusrwydd i’ch polisi: mae gweithio’n hyblyg yn dod yn fwyfwy poblogaidd a dylai gynyddu cymhelliant a theyrngarwch gweithwyr cyflogedig.  Rydych chi hefyd am wneud yn siŵr bod eich rheolwyr a’ch goruchwylwyr yn gwybod beth yw’ch polisi, fel ei fod yn cael ei weithredu’n iawn.
• Dylech fonitro’r effaith: cadwch gofnod o geisiadau i weithio’n hyblyg a’ch ymateb, fel y gallwch fonitro effaith eich polisi.

Absenoldeb rhiant ac absenoldeb arall ar gyfer pobl ddibynnol
 

Cyflwynwyd yr hawl i absenoldeb rhiant ac absenoldeb ar gyfer pobl ddibynnol yn y DU o dan Ddeddf Hawliau Cyflogaeth 1996 gan Reoliadau Absenoldeb Mamolaeth a Rhieni 1999. Gall pob rhiant gymryd 13 wythnos ar gyfer pob plentyn, neu 18 wythnos os yw’r plentyn yn anabl. Mae absenoldeb rhieni, ar hyn o bryd, yn ddi-dâl.

Absenoldeb rhiant

Mae absenoldeb rhiant yn y DU wedi’i gyfyngu i’r cyfnod cyn bod y plentyn yn 5 oed, (neu 18 oes os yw’r plentyn yn anabl) neu cyn pen pum mlynedd o’i leoli (a chyn bo’r plentyn yn 18 oed) yn achos mabwysiadu.

Roedd yn rhaid i rieni oedd â phlant wedi’u geni cyn 15 Rhagfyr 1999 gymryd eu habsenoldeb rhieni erbyn 31 Mawrth 2005. Yn achos plentyn anabl, mae ganddyn nhw hyd at ben-blwydd eu plentyn yn 18 oed i gymryd eu habsenoldeb.

• Rhaid i’r gweithiwr cyflogedig roi rhybudd o 21 diwrnod o’u bwriad i gymryd absenoldeb rhiant.
• Gall y cyflogwr ohirio absenoldeb am hyd at 6 mis, os byddai’n amharu llawer ar y busnes.
• Rhaid cymryd yr absenoldeb mewn blociau neu wythnosau llawn (gall rhieni plentyn anabl gymryd diwrnodau sengl o absenoldeb os oes hawl gan eu plentyn i gael Lwfans Byw i’r Anabl).
• Gall y gweithiwr cyflogedig gymryd hyd at uchafswm o bedair wythnos mewn blwyddyn ar gyfer unrhyw blentyn unigol.

Amser o’r gwaith ar gyfer pobl ddibynnol mewn argyfwng

Mae gan weithwyr cyflogedig hawl i gymryd amser o’r gwaith i ddelio ag argyfwng sy’n ymwneud â phobl ddibynnol ac i beidio â chael eu diswyddo neu eu herlyn am hynny. Nid oes gofyniad o ran hyd gwasanaeth i gael yr hawl hon felly mae ar gael i gyfran fwy o lawer o’r gweithlu na’r rhai sydd â hawl i absenoldeb rhiant.

Nid oes hawl i absenoldeb â thâl ond mae gan rai cyflogwyr drefniadau ar waith i roi amser o’r gwaith â thâl ar gyfer argyfyngau. Mae gweithwyr cyflogedig sy’n gorfod cymryd amser o’r gwaith ar gyfer argyfwng yn wynebu rhagor o straen am eu bod yn colli incwm ar adeg fel hyn ac yn gwerthfawrogi cyflogwr sy’n darparu absenoldeb argyfwng â thâl.

Gall cyflogwyr gynnwys diffiniad ehangach o bwy sydd wedi’u cynnwys, ond mae’r ddeddfwriaeth yn datgan bod dibynnydd yn:

• bartner
• rhiant
• plentyn i weithiwr cyflogedig, neu
• rhywun sy’n byw gyda’r gweithiwr cyflogedig fel rhan o’r teulu.

Yn achos salwch, anaf neu drefniadau gofal sy’n methu gall dibynnydd gynnwys:

• rhywun arall sy’n dibynnu ar y gweithiwr cyflogedig am gymorth neu ofal, neu
• yr unig un a all gynorthwyo mewn argyfwng

Lluniwyd yr hawl er mwyn gallu ymdrin â phroblem annisgwyl a rhoi trefniadau tymor hirach ar waith ar gyfer dibynnydd pan:

• eu bod nhw’n cael eu taro’n sâl, yn cael damwain, yn cael eu hanafu neu’n ofidus
• bydd trefniadau gofal yn methu
• bydd argyfwng yn codi yn ysgol plentyn y gweithiwr cyflogedig
• bydd dibynnydd yn marw (i wneud trefniadau angladd neu fynychu’r angladd)
• bydd partner yn cael babi.