Mae gennych hawl i’ch rhyddid personol. Ni all y llywodraeth dynnu eich rhyddid oddi wrthych drwy eich carcharu heb reswm da – hyd yn oed am gyfnod byr.
Er enghraifft, os cewch eich dal mewn protest ac y bydd yr heddlu yn eich cadw am gyfnod afresymol, efallai y bydd hyn yn torri ar eich hawl i ryddid.
Yn bwysig, mae’r Ddeddf Hawliau Dynol yn nodi, os cewch eich arestio, bod gennych hawl i:
Cadwodd adran seiciatrig mewn ysbyty nifer o gleifion iechyd meddwl nad oeddent yn siarad llawer o Saesneg neu ddim o gwbl. Roedd aelodau cynllun ymgyfeillio iechyd meddwl a arweinid gan ddefnyddwyr yn pryderu am y ffaith nad oedd gwasanaethau cyfieithydd ar gael wrth gadw’r cleifion hyn. Gwnaethant ddefnyddio dadleuon hawliau dynol ar sail yr hawl i ryddid a’r hawl i beidio â dioddef gwahaniaethu ar sail iaith i ddadlau’n llwyddiannus dros newid yn arfer yr ysbyty o fethu â darparu cyfieithydd.
(Darparwyd yr enghraifft hon gan Sefydliad Hawliau Dynol Prydain)
O dan amgylchiadau penodol, gall awdurdodau cyhoeddus eich cadw cyhyd ag y byddant yn gweithredu’n unol â’r gyfraith. Er enghraifft, bydd hyn yn gymwys os:
1. Mae gan bawb hawl i ryddid a diogelwch personol. Ni chaiff unrhyw un ei amddifadu o’i ryddid, ac eithrio yn yr achosion canlynol, ac yn unol â gweithdrefn a ragnodir gan y gyfraith:
a. carcharu unigolyn yn gyfreithlon ar ôl ei gael yn euog gan lys cymwys;
b. arestio neu garcharu unigolyn yn gyfreithlon am beidio â chydymffurfio â gorchymyn cyfreithlon llys neu orchymyn i sicrhau cyflawni unrhyw rwymedigaeth a ragnodir gan y gyfraith;
c. arestio neu garcharu unigolyn yn gyfreithlon er mwyn ei ddwyn gerbron yr awdurdod cyfreithiol cymwys yn unol â drwgdybiaeth resymol iddo gyflawni trosedd neu pan ystyrir ei fod yn rhesymol angenrheidiol ei atal rhag cyflawni trosedd neu ffoi ar ôl gwneud hynny;
d. carcharu plentyn dan oed trwy orchymyn cyfreithlon at ddibenion goruchwyliaeth addysgol neu ei garcharu’n gyfreithlon at ddibenion ei ddwyn gerbron yr awdurdod cyfreithiol cymwys;
e. carcharu unigolion yn gyfreithlon er mwyn ei atal rhag lledaenu clefydau heintus, neu unigolion â meddwl simsan, sy’n gaeth i alcohol, sy’n gaeth i gyffuriau neu grwydriaid;
f. arestio neu garcharu unigolyn yn gyfreithlon er mwyn ei atal rhag hwyluso mynediad anawdurdodedig i’r wlad gan unigolyn y mae camau yn cael eu cymryd yn ei erbyn gyda’r nod o’i alltudio neu estraddodi.
2. Bydd unrhyw un a gaiff ei arestio yn cael gwybod y rhesymau am hyn, ac am unrhyw gyhuddiad yn ei erbyn, mewn iaith y mae’n ei ddeall ac yn brydlon.
3. Caiff unrhyw un a gaiff ei arestio neu ei garcharu yn unol â darpariaethau paragraff 1(c) yr Erthygl hon ei ddwyn yn brydlon gerbron barnwr neu swyddog arall a awdurdodir gan y gyfraith i arfer grym barnwrol, a bydd ganddo hawl i brawf o fewn amser rhesymol neu i gael ei ryddhau wrth ddisgwyl am brawf. Efallai y bydd y rhyddhau hwn yn amodol ar warantau i ymddangos ar gyfer prawf.
4. Bydd gan unrhyw un a gaiff ei amddifadu o’i ryddid o ganlyniad i gael ei arestio neu garcharu hawl i gymryd camau er mwyn i lys benderfynu ar gyfreithlondeb ei garchariad yn gyflym a sicrhau gorchymyn i’w ryddhau os nad yw’r carchariad yn gyfreithlon.
5. Bydd gan unrhyw un a gafodd ei arestio neu garcharu yn groes i ddarpariaethau’r Erthygl hon hawl i iawndal y gellir ei orfodi’n gyfreithlon.
Ar ddydd Calan Mai 2001, cymerodd miloedd o bobl ran mewn protest wleidyddol yn Oxford Circus, Llundain, gan atal traffig a busnes cyffredin. Ni roddwyd unrhyw rybudd am y brotest i’r heddlu ymlaen llaw ac, yn gyffredinol, roedd y protestwyr yn anghydweithredol. Amgylchynodd yr heddlu ardal a oedd yn cynnwys rhai o’r protestwyr a rhai nad oeddent yn cymryd rhan yn y brotest. Parhawyd i amgylchynu’r ardal hon am fwy na saith awr, a daeth amodau corfforol oddi mewn i’r ardal hon yn annerbyniol. Daeth un protestiwr ac un gwyliedydd a gafodd ei ddal yn y weithred â’u hachosion gerbron y llysoedd. Barnodd yr Uchel Lys bod y weithred o amgylchynu a ddefnyddiwyd gan yr heddlu wedi arwain at amddifadu pawb a ddaliwyd o’u rhyddid, ond bod hyn yn gyfiawn am ei fod yn cael ei gynnwys yn un o’r eithriadau penodedig i’r hawl i ryddid am fod yr heddlu wedi cymryd y camau i atal achosion o drais.
(Crynodeb o achosion a gymerwyd o Human rights, human lives, Yr Adran Materion Cyfansoddiadol, 2006.)